व्यवसायातील भागधारक (Stakeholders) (सहभाग आणि महत्व)
व्यवसाय ही व्यवहाराची एक बाजू आहे त्यामुळे आपल्या व्यवसायात कमीत कमी दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक व्यक्ती किंवा संस्था असतात. ह्याच व्यक्ती किंवा संस्थेला भागधारक म्हणतात. व्यवसायातील भागधारक ह्याची व्याख्या म्हणजे व्यवसायावर परिणाम करणारी किंवा व्यवसायवामुळे प्रभावित होणारी व्यक्ती किंवा संस्था.
परंतु आज परेंत आपण फक्त पार्टनर किंवा इन्व्हेस्टर ह्यांनाच भागधारक(Stakeolder) मानत आलोय. त्यामुळे इतर भागधारकांकडे आपण दुर्लक्ष्य करतो. पण हे सर्व भागधारक तितकेच महत्वाचे असतात ।भागधारक हे नेमके कोण कोण असतात हे एका उदाहरणातून पाहू. समजा माझा एक व्यवसाय आहे किराणा माल विक्रीचा मग माझे भागधारक कोण कोण आहेत. जो कोणी व्यक्ती किंवा संस्था जी माझ्या व्यवसायावर परिणाम करते किंवा माझ्या व्यवसायामुळे प्रभावित होते, असे कोण कोण आहेत
१। मीस्वतः:- विक्री करणार २।ग्राहक:- खरेदी करणार ३।सप्लायर :- किराणा मालाचे पुरवठादार ४। दुकानाचा परवाना देणारी संस्था ५।बँक :- चालू खाते , आणि आर्थिक व्यवहार करण्यासाठी, ६। दुकानातील नोकरदार व्यक्ती ७। गुंतवणूकदार अथवा भागीदार ।हे सर्व माझे भागधार असतील ।ह्या पैकी कोणाही कडे दुर्लक्ष्य करून चालणार नाही ।किंवा ह्यापैकी एकाही भागधारकांनी माझ्या व्यवसायाकडे दुर्लक्ष्य करून चालणार नाही ।ह्या सर्व लोकांचे व्यवस्थापन कसे करावे.
असे वेगवेळ्या व्यवसायात वेगवेगळे भागधारक असतात।
१. भागधारकांची ओळख (Identification of stakeholder) : आपले भागधारक कोण आहेत यावर विचार मंथन करुन प्रारंभ करा. भागधारकांसह माहिती सामायिक करणे महत्वाचे आहे, परंतु प्रथम आपल्या भागधारकांविषयी माहिती गोळा करणे तितकेच महत्वाचे आहे याचा एक भाग म्हणून, आपल्या कार्यामुळे प्रभावित झालेल्या सर्व लोकांचा विचार करा, ज्यांचा यावर प्रभाव आहे. आपण धोरणात्मक नियोजन प्रक्रिया सुरू करण्यापूर्वी आपल्या व्यावसायिक स्कॅनचा भाग म्हणून विविध भागधारक गट ओळखा. यशस्वी किंवा अयशस्वी निष्कर्षात रस आहे त्यांची यादी तयार करा. प्रत्येक भागधारक गटाचा भाग म्हणून आपण ज्या व्यक्तीशी बोलणे आवश्यक आहे ते कोण आहेत? हे ओळखा
२. सहभाग आणि सहकार्य (Collaboration and cooperation) : आपल्याकडे आता आपल्या कार्यावर परिणाम झालेल्या लोकांची आणि संस्थांची यादी असू शकते. यापैकी काहींमध्ये ते कार्य अवरोधित करण्यास किंवा पुढे जाण्याची शक्ती असू शकते. ह्या सर्व भागधारकांचा सहभाग आणि कार्यशैली ह्याचे वर्गीकरण कराआणि त्याचे व्यवसायावर होणारे चांगले, वाईट परिणाम शोधा. आपल्याला ह्याच्या कडून कोणते सहकार्य हवे आहे आणि त्यांच्याशी संवाद साधण्याचा उत्तम मार्ग कोणता आहे? ह्या भागधारकांची सहभाग, कार्य ह्याचे विश्लेषण करा आणि व्यवसायातील घडणाऱ्या घटनांना कोण आणि कसे जवाबदार आहे. याची मांडणी करा ह्या करीत आकृती क्र. १ बघा.
ह्या करिता RACI पद्धत आपण वापरू शकतो जवाबदार , कृती किंवा निर्णय समायोजित करणारे, सल्ला देणारे , ज्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे असे
R:- Resposible (जवाबदार)
A:- Accountable (कृती किंवा निर्णय समायोजित करणारे)
C:- consulted (सल्ला देणारे)
I:- Informed (ज्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे असे)
मघाचेच उदाहर बघू (आकृती क्र १)
| भागधारक | मीस्वतः | ग्राहक | सप्लायर | परवाना देणारी संस्था | बँक | नोकरदार | गुंतवणूकदार |
| व्यवसायातील कार्ये | |||||||
| व्यवसाय करिता भांडवल उभे करणे | A | C | I | R | |||
| दुकानच परवाना काढणे | A | I | R | C | |||
| मालाचे वर्गीकरण करणे | A | I | C | R | |||
| ग्राहकांना आकर्षित करणे | R | I | A | C | |||
| ग्राहकांना माल दाखवणे | C | A | R | ||||
| पैश्याच हिशोब ठेवणे | R | I | A | I | |||
| बँकेत पैसे भरणे | R / A | C | I | ||||
३. प्रतिबद्धता आणि धोरणे (Enguagement and strategy) : भागधारकांना गुंतवून ठेवण्याचा आणि त्यांच्यावर प्रभाव पाडण्याचे लक्ष्य ठेवण्यापूर्वी, आपण ज्या लोकांसह कार्य करत आहात आणि जे लोक जीवन प्रकल्पाच्या संपूर्ण टप्प्यात अवलंबून राहतात त्या लोकांना समजून घेण्याची आवश्यकता आहे. आपल्या प्रोजेक्टबद्दल आपल्या प्रमुख भागधारकांना काय वाटते हे आपल्याला आता शोधण्याची आवश्यकता आहे. आपल्याला त्यांच्याशी संवाद कसा साधता येईल याविषयी देखील आपल्याला कार्य करणे आवश्यक आहे.
४. भागधारक हाताळणी (Handeling stakeholder): आपण आपल्या भागधारकांचा नकाशा काढू शकता आणि आपल्या कार्यावरील शक्ती आणि त्यातील त्यांच्या स्वारस्यानुसार त्यांचे वर्गीकरण करू शकता. हे वर्गीकरण भागधारची वृत्ती, हेतू, प्रभाव आणि व्यवसायातील मार्गदर्शन ह्यावर करावा आकृती क्र. 2 बघा.
ह्याचे फायदे : –
- कार्य नियोजनाची चांगली समज. भागधारकांनाही चिंता आहे. त्यांना विचारा आणि ते आपल्या संभाव्य घटना किंवा परिस्थितीबद्दल सांगतील जे आपल्या प्रगतीत अडथळा आणू शकतात. इतर भागधारक प्रकल्प आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या कशा प्रभावित करू शकतात हे समजावून सांगू शकतात.
- प्रभावी प्रतिबद्धता भागधारकांच्या गरजा संघटनात्मक उद्दीष्टांमध्ये अनुवादित करण्यात मदत करते आणि प्रभावी धोरण विकासाचा आधार तयार करते. एकमत किंवा सामायिक प्रेरणा बिंदू शोधणे भागधारकांच्या गटास निर्णयापर्यंत पोहोचण्यास मदत करते आणि अर्थपूर्ण परिणामासाठी गुंतवणूक सुनिश्चित करते जर आपण नेहमीप्रमाणे व्यवसायात भागीदारांची गुंतवणूकी समाविष्ट केली आणि आपल्या भागधारकांकडे रणनीतिक भागीदार म्हणून पाहिले तर आपल्या पुढाकार आणि सहकार्य आपल्या सध्याच्या मंडळाच्या कार्यकाळानंतरही पुढे चालू ठेवण्याची अधिक शक्यता असेल. आनंदी भागधारक.
- आपण सर्व भागधारकांना आनंदी बनविण्याची कोणतीही संधी? कदाचित नाही. तथापि, आपल्याकडे आपल्या प्रकल्पांमध्ये योग्य सहभाग असल्यास भागधारकांना आनंदी आणि समाधानी ठेवण्याची अधिक चांगली संधी आपल्याकडे आहे. आपल्या हितधारकांसाठी कमी ताणतणाव आपल्यासाठी प्रकल्प व्यवस्थापक म्हणून कमी तणावात अनुवादित करतो. अपेक्षांचे उत्तम व्यवस्थापन.
- व्यक्ती, गट किंवा संघटना असा विश्वास ठेवतात की भविष्यकाळात काही गोष्टी घडल्या जातील, त्या गोष्टी गॉसिप, श्रवणशक्ती आणि काही गोष्टींवर आधारित असतील. विजेते प्रकल्प व्यवस्थापक महागड्या खोट्या अपेक्षांपासून रक्षण करून भागधारकाच्या अपेक्षांना समजून घेण्यासाठी आणि त्यास आकार देण्याचा प्रयत्न करतात.
अश्या पद्धतीने भागधारकांची वर्गीकरण केल्यास व्यवसाय नक्कीच सोप्पं होता आणि भागीदार सुध्या समाधानी राहतात. जे व्यवसाय वाढविण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे
धन्यवाद
मयूर देशपांडे
(७७२१००५०५१)
व्यवसाय विश्लेषक , पुणे
